Operacija „ Vrbas 92“- Jajce 1992.
Borbe za Jajce su počele u maju i trajale do novembra 1992. godine.
Međutim , rat za Jajce se razbuktao u julu 1992. godine , zbog činjenice da se tu nalaze dvije hidroelektrane ključne za ekonomsku i energetsku bezbjednost Banja Luke i šireg prostora Republike Srpske .
Uz to , Jajce se nalazi na raskrsnici puteva .
Izbijanjem ratnih sukoba , prostor opštine Jajce pod kontrolom muslimansko – hrvatskih snaga je dobio oblik izbočine jer je zalazio duboko u prostor koji je bio pod srpskom kontrolom . Jajce je bilo u poluokruženju – na jugu je bio Donji Vakuf , na zapadu Šipovo i Jezero , na sjeverozapadu Mrkonjić Grad , na severu Krupa na Vrbasu i Kneževo , a na sjeveroistoku prostor Kotor Varoši .
Jedini izlaz bio je koridor preko sela Hamandžići i Turbeta prema Travniku , odakle je vršeno snabdijevanje u ljudstvu , naoružanju , opremi i lijekovima .
Zadatak oslobađanja Jajca povjeren je 30. pješadijskoj diviziji VRS kojom je komandovao pukovnik Jovo Blažanović . Formirane su tri taktičke grupe sa oko 8.000 boraca . Okosnicu Taktičke grupe 1 ( TG 1) koja je napadala sa jugozapada i juga činile su 1. mpoabr ( mješovita protivoklopna i artiljerijska brigada ) i 11. brigada iz Mrkonjić Grada . Taktička grupa 2 ( TG 2) koja je napadala sa zapadnog i severnog pravca je u svom sastavu imala 6. sansku i 17. brigadu iz Ključa , a taktička grupa 3 ( TG 3) činila su tri bataljona iz tri različite brigade .
TG 3 je napadala sa s jeveroistoka prema Pougarju . To je dug , uzak prostor sa 18 katoličkih sela južno od rijeke Ugar . Njen zadatak je bio odvlačenje neprijateljskih snaga u pravcu Pougarja ne bi li se olakšalo jedinicima iz TG 1 i TG 2 napredovanje i u krajnjoj liniji oslobađanje Jajca . Neprijateljske snage u Jajca je činilo 9 bataljona – 7 jajačkih , Pougarski bataljon i Kotorvaroški bataljon , sa ukupno 6.000 boraca .
Prvi bataljon se nalazio na prostoru zapadno od Jajca uključujući i Čanino polje . Drugi bataljon je bio raspoređen sjeverno od Jajca na prostoru Gole planine . Treći bataljon je bio prema našim položajima koji su se nalazili kraj Baljvina . Četvrti bataljon je bio na istočnom dijelu , raspoređen sjeverno i južno od puta ka Travniku . Peti bataljon je pokrivao reon sela Rika , Horova i planine Hum . Šesti bataljon se naslanjao na Treći bataljon držeći položaje prema Kneževu ( nekadašnji Skender Vakuf ). Sedmi bataljon se nalazio u gradu Jajcu . Pougarski i Kotorvaroški bataljon su bili raspoređeni na prostoru Pougarja između Šestog i Četvrtog bataljona .

Vojska Republike Srpske je svoju strategiju bazirala na postupnom napredovanju . Razlog tome je bio težak , planinski teren pun stijena na kojem je trebalo izvoditi borbena dejstva .

U julu 1992. godine jedinice VRS vrše napad na Pougarje , da se odvuče pažnja sa drugih pravaca .
Početkom avgusta , rasplamsavaju se borbe širom jajačkog ratišta . Uključuje se i avijacija VRS . Na zapadu jedinice VRS oslobađaju selo Mile i stižu na 6 kilometara od grada . Napredovanje se nastavilo do sela Vrbice , 2 kilometra od grada .
Žestoke borbe se vode na sjeverozapadnom pravcu , na Goloj planini i Čaninom polju . Na sjevernom pravcu , neprijatelj žestoko brani prilaz hidroelektrani ,, Jajce 2″ (17 километара низвдоно од града, док је „Јајце 1″ ближе граду, 7 километара низводно).
Situacija u gradu Jajcu se komplikuje . 19 . avgusta u gradu izbija požar od artiljerijskih udara . Izgorio je dio centra jer vatrogasci nisu imali vode da ga ugase .
Svjesni opasnosti sa zapadnog pravca , neprijatelj pokreće ofanzivu 9. septembra sa ciljem odbacivaca VRS , ali se ista nakon krvavih okršaja završila neuspjehom . Koristeći prednost , VRS preduzima napad tako da su 15. septembra jedinice iz TG 1 sa jugozapadnog pravca ušle u Skele , 1 kilometar od centra grada . Nakon nekoliko mjeseci iscrpljujućh borbi , muslimansko – hrvatske snage popuštaju . Padaju Barevo , Čanino polje , položaji na Goloj planini , tako da se poslednja linija odbrane Jajca organizuje u selima Vrbica i Carevo polje , na prilazima gradu .
Svjesni da neće izdržati , Hrvati pokušavaju 9. oktobra da manevrišu zaključivanjem primirja sa VRS , uz obećanje da će Banja Luka uredno dobijati električnu energiju . Muslimani nisu podržavali ovaj hrvatski korak .
U drugoj polovini oktobra desiće se nešto što je doprinijelo oslobađanju Jajca . Bio je to nadolazeći sukob muslimana i Hrvata . Prvi znaci tog sukoba su se pojavili još u aprilu 1992. godine izbijanjem svađe oko raspodjele oružja zarobljenog od JNA na prostoru Srednje Bosne .
U drugoj polovini oktobra izbijaju incidenti i okršaji na prostoru Rame i Travnika . Rijetki koji su se probili u “ jajački džep “ donijeli su informacije o sukobima između Hrvata i muslimana i o muslimanskim opstrkucijama što je unijelo nepovjerenje među saveznicima . Treba dodati da su i jedni i drugi bili iscrpljeni višemjesečnim borbama .
Prema riječima Frana Crnoje , pukovnika HVO – a , Opštinski štab odbrane je pretrpeo teške gubitke , pogibija komandanta Četvrtog bataljona , načelnika inžinjerije , ranjavanja zamjenika načelnika štaba , načelnika obavještajne službe , ranjavanja i pogibije mnogih starješina tako da je prema njegovim riječima svega deset posto Štaba bilo sposobno da vrši svoje dužnosti .
Oslobađanje Jajca bilo je na pomolu . VRS je pretpostavila da će se njihov međusobni sukob odraziti i na jajačke muslimane i Hrvate , pa je odlučila da iskoristi situaciju . Dovedene su nove jedinice , među kojima Korpusna policija i “ Vukovi sa Vučijaka „.
Poslednji napad je počeo 25. oktobra iz tri pravca . Na liniji Vrbica – Carevo polje pojedine pozicije nekoliko puta prelaze iz ruke u ruku . Na Svetu Petku jedinice TG 1 stižu na obalu rijeke Plive . Sa druge strane rijeke je centar grada . Jedinice TG 2 napreduju još 5 kilometara i iste zauzimaju hidroelektranu Jajce 2. Civili počinju napuštati grad i cijelu jajačku enklavu što je dokrajčilo moral .
U noći 28. na 29. oktobar najveći dio muslimansko – hrvatskih snaga je napustio grad . Odstupnica je napustila grad ujutru 29. oktobra. Nedugo poslije toga prvi vojnici VRS ušli su u grad . Civilne žrtve su bile minimalne .
U periodu od 2. do 18. novembra vođene su borbe istočno od Jajca . Operacija ,, Vrbas ’92“ je uspješno završena 18. novembra 1992. godine uspostavljanjem nove linije kraj Turbeta čime je “ ispeglana “ jajačka izbočina , a linija odbrane VRS “ skraćena “ za 125 kilometara . Pored navedenih u njoj su učestvovale sledeće jedinice : 1. jajačko – šipovačka lpbr , 19. srbobranska ( donjevakufska ) pbr , 22. pbr iz Kneževa , 1. lpbr – Čelinac , bataljon drvarske lpbr , dijelovi 7. mtbr i policija .
Tokom operacije poginulo je 278 boraca VRS iz sastava 30. divizije. Masovna stradanja doživeli su krajem maja 1. lpbr kod Bukovice kada je poginulo 18 boraca i Policijska stanica Mrkonjić grad kada su 13. juna kod sela Liskovica stradala 22 njena pripadnika . Desetog avgusta u zasjedi na Golom brdu je ubijeno 17 pripadnika 1. mpoabr.
U operaciji “ Vrbas 92″ je ranjeno ukupno 1. 110 boraca .
Neka je večna slava našim poginulim borcima .
Jajce će ostati u srpsskim rukama sve do hrvatske operacije ,, Maestral „, potpomognute nato snagama . Jajce je palo u hrvatske ruke 13. septembra 1995. godine , ali to je posebna priča . ( NC )
Slika : Borbe za Jajce , oktobra 1992. godine! Foto Ranko Ćuković
Sa fejzbuka