Arhive kategorija: Ratni dobrovoljci 1912-18

Ratni dobrovoljci 1912-1918

Prnjavorčani u Velikom ratu

Marko Moravac iz Mravice odlikovan je sa tri ordena – Karađorđevom zvijezdom sa mačevima, zlatnom medaljom za hrabrost i ruskim ordenom Georgijevski krst četvrtog reda. Postoji podatak i da je za Moravca lična pohvala vojvode Stepe Stepanovića pročitana pred cijelom Drugom srpskom armijom Vojske Kraljevine Srbije

PRIREDILA: Tamara STOJANOVIĆ

Neobičnom ujedinjenju proglašenom prije stotinu godina u Prnjavoru prethodio je jedan od najznačajnijih istorijskih događaja za ovu opštinu, ulazak srpske vojske u grad 21. novembra i oslobođenje od austrougarske vlasti.

Udruženje ratnih dobrovoljaca 1912-1918, njihovih potomaka i poštovalaca, čuvajući od zaborava sjećanje na taj datum, prikupilo je brojne arhivske podatke koji svjedoče o učešću i doprinosu Prnjavora i njegovih stanovnika u borbi za oslobađanja ove opštine u Prvom svjetskom ratu.

Profesor istorije Dario Topić, koji je i najzaslužniji za prikupljanje arhivske građe, kaže da postoji nešto dokumentacije o Prnjavoru u Prvom svjetskom ratu.

Među značajnim ličnostima iz tog perioda je Cvjetko Popović, rodom iz Prnjavora, pripadnik organizacije “Mlada Bosna”, jedan od osuđenih učesnika atentata na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda.

Popović je uhapšen u Zemunu početkom jula 1914. godine, nakon čega je deportovan u Sarajevo. Na suđenju sa ostalim atentatorima 28. oktobra 1914. godine osuđen je na 13 godina zatvora.

Topić kaže da je učešće Popovića u atentatu bilo značajno jer je bio jedan od najbližih saradnika glavnih ljudi u organizaciji, na šta Prnjavorčani mogu biti ponosni.

“Kada je Sarajevski atentat izazvao takozvanu julsku krizu, u Prnjavoru nije bilo većih procesa, hapšenja i progona srpskog življa. Dolazi do zabrane rada srpskim društvima, plijenjena je njihova imovina, vjerovatno se aktivnost tadašnjih vlasti svodila na verbalna upozorenja i opomene srpskom stanovništu, kao i da su neki ugledni Srbi u Prnjavoru držani pod prismotrom, te počinje mobilizacija Srba u austrougarsku vojsku”, priča Topić.

Prema njegovim riječima, zanimljivo je da već 29. jula, samo dan nakon objavljivanja rata Srbiji, u Prnjavoru postoji krivična prijava za verbalno istupanje protiv cara Franje Josifa i Austrougarske protiv Stojka Gajića iz Velike Ilove. Gajić je bio prvi čovjek koji je saslušan pred Žandarmerijom u Prnjavoru.

“Od 29. jula do 21. novembra 1914. godine u Prnjavoru imamo 15 krivičnih prijava isključivo protiv Srba za verbalne istupe. Ti ljudi pred sudom uglavnom govore kako ne vjeruju u Austrougarsku, ne poštuju cara, kako će Srbija da pobijedi i slično. Listajući te dokumente shvatio sam koliko su bili hrabri jer se u to vrijeme za takve riječi gubila glava”, navodi Topić za Srnu.

Sa druge strane, u odnosu na jul, istorijski izvori pokazuju da je avgust 1914. godine u Prnjavoru bio mjesec saslušanja, pritisaka i sudskih procesa.

Već 3. avgusta u Palačkovcima zabilježen je pretres crkve i stana sveštenika Josifa Rakića, od kojeg austrougarske vlasti izuzimaju određene spise i pisma, a neki ljudi će se uskoro naći u prnjavorskom zatvoru. Iz septembra postoji spisak talaca iz Prnjavora koji su poslati u Brod, a neki i u Arad.

Topić se tokom svog istraživanja osvrnuo i na učešće Srba u austrougarskoj vojsci, koji su uglavnom pripadali raznim četama Druge austrougarske pješadijske brigade, za šta je podatke pronašao u inostranim arhivama.

“Nakon mobilizacije, obuka je bila u Beču i Budimpešti, a sa ovih prostora najviše ljudi išlo je na obuku u Linc i nešto u Grac. Nakon obuke slati su na tri fronta prema Rusiji, Srbiji i Italiji. Onima koje su slali prema Srbiji vjerovatno je zaprijećeno odmazdom u slučaju da se predaju srpskoj vojsci, te je to možda i razlog zašto neki ostaju dugo u savezničkom zarobljeništvu”, kaže on.

Jedan od podataka iz tog vremena je i da je oko 150 boraca sa ovog područja, isključivo Srba, bilo zarobljeno i nalazilo se u logorima širom Evrope. Ovaj broj je veći i nije konačan. Isto važi i za poginule i umrle.

Prema arhivskim podacima bilo je i 150 ranjenih, takođe, na strani austrougarske vojske.

“Neki od primjera su da se Milovan Popović iz Vijačana u novembru 1916. godine nalazio u zarobljeništvu u današnjem Uzbekistanu, Stojan Novarlić iz Velike Ilove tokom 1915. i 1916. bio je u logoru u Harkovu. Teodor Malinović iz Velike Ilove u martu 1916. nalazio se u zarobljeništvu u današnjem Turkmenistanu, Svetozar Vasilić iz Smrtića u martu 1916. bio je u logoru kod Vladivostoka…”, precizira Topić.

Srbi koji su se našli u ruskom zarobljeništvu pokazivali su interesovanje da se formiraju dobrovoljačke čete koje bi bile priključene srpskoj vojsci, ali im to nije odmah dozvoljeno.

“Presudan je bio januar 1916. godine, kada je u Odesi formiran srpski dobrovoljački odred sa ciljem da se postepeno prebaci u Grčku. Na tom putu su učestvovali u borbi kod Dobrudže u Bugarskoj, gdje je poginuo Radislav Topić iz Hrvaćana, i još nekoliko Prnjavorčana”, kaže Topić.

Prema podacima Udruženja, i u balkanskim ratovima učestvovao je izvjestan broj ljudi sa ovog prostora. NJihov broj tek treba da bude utvrđen.

Za zasluge na Solunskom frontu priznanja su dobili mnogi Prnjavorčani, između ostalih – Mirko Biljanović iz Prnjavora i Stojan Milić iz Drenove odlikovani su Karađorđevom zvijezdom sa mačevima, a Jevto Kuzmanović iz Vijačana nosilac je Albanske spomenice i Spomenice rata za oslobođenje i ujedinjenje 1914-1918.

Marko Moravac iz Mravice odlikovan je sa tri ordena – Karađorđevom zvijezdom sa mačevima, zlatnom medaljom za hrabrost i ruskim ordenom Georgijevski krst četvrtog reda. Postoji podatak i da je za Moravca lična pohvala vojvode Stepe Stepanovića pročitana pred cijelom Drugom srpskom armijom Vojske Kraljevine Srbije.

Tokom novembra 1918. godine srpska vojska je oslobodila najveći dio teritorije BiH, a 21. novembra – na Aranđelovdan, oslobođen je Prnjavor. Istog dana oslobođena je i Banjaluka.

SRNA

Obilježeno stotinu godina od oslobođenja u Velikom ratu

Foto: SRNA

U Prnjavoru je sinoć, u organizaciji Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912-1918. i njihovih potomaka i poštovalaca, obilježeno stotinu godina od oslobođenja ove opštine u Prvom svjetskom ratu.

TV K3

U Centru za kulturu održana je javna tribina “Prnjavor u velikom ratu” i odigrana predstava “Vreme časti i ponosa” Narodnog pozorišta iz Beograda koja hronološki prati razvoj velikog ratnog i ličnog prijateljstva vojvode Živojina Mišića i vojvode Stepe Stepanovića.

Predstava prati istorijske događaje od Sarajevskog atentata, preko bitaka na Ceru i Kolubari, golgote naroda i vojske tokom povlačenja preko Albanije, sve do proboja Solunskog fronta, oslobođenja porobljene otadžbine i stvaranja prve Jugoslavije.

Predsjednik Udruženja Milorad Živković rekao je da je cilj ovakvih manifestacija otrgnuti od zaborava vrijeme istorijske borbe srpskog naroda tokom koje je i Prnjavor dao značajan doprinos, te sjećanje na herojstvo sačuvati prenošenjem na nove generacije.

“Potomci boraca iz Velikog rata danas brane od zaborava sjećanja na pretke, uz poruku novim generacijama da brane istinu o srpskom narodu koja se često izvrće. Svjetski moćnici žrtvu pokušavaju prikazati kao zločinca, a zločinca kao dobročinitelja ili spasioca”, naglasio je Živković.

On je poručio da Srbi moraju biti ponosni na svoje porijeklo.

“Današnja omladina ne treba da se plaši da kaže šta je i ko je, jer njihovi preci nisu počinili zločine ni u jednom od tri protekla rata. S druge strane, ostali su tragovi zločina silnika, moćnika koji strateške ciljeve i interese ostvaruju na ovim prostorima”, napomenuo je Živković.

Profesor istorije Dario Topić rekao je da postoji značajna arhivska građa o Prnjavoru u Prvom svjetskom ratu, a jedan od podataka iz tog vremena je da je oko 150 boraca sa ovog područja, isključivo Srba, bilo zarobljeno i nalazili su se u logorima širom Evrope.

“Najviše ih je bilo u logorima u Italiji, Rusiji i dijelom u Srbiji. Prema podacima koje sam pronašao u arhivama bilo je i 150 ranjenih takođe na strani austrijske vojske. Okvirno ima 50 poginulih i oko 40 ljudi koji su umrli od posljedica ratnih dejstava”, precizirao je Topić.

On je dodao da je teže doći do podataka o borcima iz Prnjavora koji su bili u srpskoj vojsci, ali da će nastaviti istraživanja.

U predstavi igraju glumci Narodnog pozorišta Boško Puletić kao vojvoda Živojin Mišić i Lepomir Ivković kao vojvoda Stepa Stepanović. Kao narator se pojavljuje autor predstave Mića Živojinović.

Sutra će, na Dan oslobođenja Prnjavora 21. novembra 1918. godine, u Crkvi Svetog Georgija biti služen pomen dobrovoljcima u ratovima 1912-1918 sa područja opštine Prnjavor.

SRNA

Položeni vijecni na spomenoku Ratnim dobrovoljcima 1912-1918.

U okviru obilježavanja 100 godina od oslobođenja Prnjavora u Prvom svjetskom ratru, 21.11.2018. godine na spomen-kompleksu u mjesnoj zajednici Šibovska, pored spomenika borcima iz Velikog rata, položeni su vijenci ispred Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912-1918, njihovih potomaka i poštovalaca Prnjavor, boračkih udruženja opštine Prnjavor i opštinske uprave.

Pored toga što su se nalazili kao taoci i internirci, po zatvorima i logorima monarhije; Srbi su bili mobilidani i u austrougarsku vojsku. Bili su na svim frontovima gde je žuta monarhija vodila rat. Na istočnom frontu, na balkanskom frontu ( prema Srbiji, Ceru) i na italijanskom frontu… Zdravko Nedović, Prnjavor i njegova okolina, str.139

Inače mobilizacija je vršena u okviru 2.pješadijske brigade Austrougarske Vojske.

Isto tako, Momčilo Prodanović u knjizi Selo Štrpci, Banja luka, 1999. godine, kaže na  str.171

Dan oslobođenja u I SR proslavljen je i u BanjaLuci. Članak GlasSrpske21.11.2018

Osnovano Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912 – 1918, njihovih potomaka i poštovalaca Prnjavor

Danas je u prostorijama Centra za kulturu u Prnjavoru u 11 časova održana osnivačka skupština Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912 – 1918, njihovih potomaka i poštovalaca Prnjavor. Udrženje će baštiniti tradiciju istog udruženja iz Beograda i Banje Luke, a osnovni ciljevi i zadaci udruženja biće usmjereni ka rasvjetljavanju ovog malo poznatog dijela iz prošlosti nekadašnjeg sreza Prnjavor.

Namjera udruženja je da kroz svoje djelovanje i postojanje radi na prikupljanju podataka o dobrovoljcima sa ovog prostora koji su učestvovali u oslobodilačkim ratovima od 1912. do 1918. godine, da ne prepusti zaboravu naše predke koji su dali svoj doprinos u borbi za slobodu u tom periodu, da okuplja potomke i poštovaoce retnih dobrovoljaca 1912 – 1918 i dobrovoljaca svih oslobodilačkih ratova na prostoru opštine Prnjavor, Republike Srpske i u inostranstvu, da njeguje slavne slobodarske tradicije dobrovoljaštva srpskog naroda, vrši zaštitu i ostvarenje ravnopravnosti i prava dobrovoljaca svih odbrambeno oslobodilačkih ratova, razvija slogu i rodoljubive osjećaje i poštovanje među narodima, čuva duhovne i istorijske vrijednosti i vrši zaštitu dobara srpskog naroda.

Na današnjoj osnivačkoj skupštini Udruženja, izabrani su i njegovi organi. Za predsjednika udruženja izabran je Milorad Živković.

Za članove upravnog odbora udruženja izabrani su Vujadin Malinović, Stevo Trivalić, Branko Kuzmanović, Zdravko Milić i Slavko Dukić.

Za članove nadzornog odbora izabrani su Petar Ignjatić, Miroslav Janjić i Nedeljko Spasojević.

Za članove suda časti izabrani su Vid Popović, Slavko Milić i Miroslav Malešević.

Za tehničkog sekretara izabran je Dario Topić.

Udrženje ratnih dobrovoljaca 1912 – 1918, njihovih potomaka i poštovalaca Prnjavor, poziva sve građane a posebno potomke ratnih dobrovoljaca iz ovog vremena, da se pridruže radu udruženja. Pristupnice kao i dodatna pojašnjenja o radu i namjerama udruženja mogu se preuzeti kod tehničkog sekretara udruženja. Sve informacije na broj 00387 65 228 337

Za prnjavor.info tehnički sekretar Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912 – 1918, njihovih potomaka i poštovalaca Prnjavor, Dario Topić.